Zebrasoma

Zebrasoma

Het geslacht Zebrasoma is een zeer bekende en populaire groep vissen binnen de zeeaquariumhobby. Ze behoren tot de familie van de Doktersvissen (Acanthuridae) en staan in het Nederlands vaak bekend als de Zeilvindoktersvissen. Deze vissen vallen direct op door hun platte, schijfvormige lichaam en hun vermogen om hun rug- en anaalvin enorm groot op te zetten, net als een zeil.

Zebrasoma-soorten komen van oorsprong voor in de Indische en Stille Oceaan en zijn geliefd vanwege hun felle kleuren en actieve gedrag. De bekendste soort is waarschijnlijk de Gele doktersvis (Zebrasoma flavescens), die je in veel aquaria ziet zwemmen . Het zijn echte planteneters (herbivoren) die een belangrijke rol spelen in het aquarium door de hele dag algen te grazen. Net als andere doktersvissen hebben ze een vlijmscherp, intrekbaar ‘mesje’ (scalpel) aan de basis van hun staart, dat ze gebruiken ter verdediging.

Naam en betekenis

De wetenschappelijke geslachtsnaam Zebrasoma werd voor het eerst officieel beschreven in 1839 door de bioloog Swainson.

De naam is een samenstelling van twee woorden en heeft een interessante betekenis:

• Zebra: Dit verwijst simpelweg naar het bekende Afrikaanse paard, de zebra.
• Soma: Dit komt uit het Oudgrieks en betekent “lichaam”.

Letterlijk betekent Zebrasoma dus “zebralichaam”. Deze naam verwijst naar de strepen die op de flanken (de zijkant van het lichaam) van veel soorten binnen dit geslacht te zien zijn, zoals bijvoorbeeld heel duidelijk bij de Zebrasoma velifer.

In het Nederlands worden deze vissen vaak zeilvindoktersvissen genoemd. Deze naam hebben ze te danken aan hun enorme rug- en anaalvin. Wanneer ze deze vinnen volledig uitzetten, lijken ze op een groot zeil.

Kenmerken

Vissen uit het geslacht Zebrasoma zijn gemakkelijk te herkennen aan hun plat, schijfvormig lichaam en hun iets spitse snuit. Die snuit (bek) is speciaal gevormd om heel precies algen tussen stenen en koraal vandaan te kunnen plukken.

Het meest opvallende kenmerk zijn de enorme rug- en anaalvinnen. In rust houden ze deze vinnen vaak tegen het lichaam gevouwen. Maar als de vis indruk wil maken op een soortgenoot of zich bedreigd voelt, zet hij deze vinnen wijd uit. Hierdoor lijkt de vis plotseling twee keer zo groot en krijgt hij de vorm van een pijlpunt of een groot zeil.

Het ‘doktersmesje’
Zoals alle Doktersvissen (Acanthuridae) hebben ook de Zebrasoma-soorten een gevaarlijk wapen. Aan beide kanten van de staartwortel (de basis van de staart) zit een vlijmscherpe, intrekbare stekel. Dit wordt de scalpel genoemd. Ze gebruiken dit mesje om zichzelf te verdedigen in gevechten. Wees als aquariaan dus altijd voorzichtig als je in de bak werkt; een klap met de staart kan diepe snijwonden veroorzaken.

Grootte en kleur
De lengte verschilt per soort. De populaire Gele doktersvis (Zebrasoma flavescens) wordt gemiddeld 15 tot 20 centimeter groot. Grotere soorten, zoals de Zebrasoma velifer, kunnen in de natuur wel 40 centimeter worden, al blijven ze in het aquarium vaak steken op zo’n 30 centimeter.

De kleuren variëren enorm: van de felgele Z. flavescens en de paars-blauwe Z. xanthurum tot de gestreepte Z. velifer en de bruin-olijfgroene Z. scopas . Een leuk weetje is dat de kleuren kunnen veranderen door stemming of tijdstip. ‘s Nachts of bij stress kunnen ze valer worden of tijdelijk een lichte streep op hun flanken vertonen.

Er is bij deze vissen geen zichtbaar verschil tussen mannetjes en vrouwtjes; ze zien er aan de buitenkant identiek uit.

Herkomst

Het geslacht Zebrasoma heeft een enorm verspreidingsgebied. Je vindt deze vissen in de warme, tropische wateren van de Indische en Stille Oceaan (de Indo-Pacific).

Dit gebied is heel groot en strekt zich uit van de oostkust van Afrika en de Rode Zee tot helemaal aan Japan, Australië (Groot Barrièrerif) en de eilanden in de Stille Oceaan, zoals Hawaii.

Verschillen per soort
Hoewel ze uit dezelfde regio komen, heeft elke soort zijn eigen specifieke ‘thuis’:

De bekende Gele doktersvis (Z. flavescens) komt vooral voor in de Stille Oceaan, met name rond Hawaii en de Marshalleilanden.
De Geelstaartzeilvindokter (Z. xanthurum) is voornamelijk te vinden in de Rode Zee en de Golf van Aden.
De Zeilvindoktersvis (Z. velifer) heeft het grootste leefgebied en komt voor van Afrika tot aan Hawaii.

Habitat
In de natuur leven deze vissen rondom koraalriffen en in lagunes. Ze houden van helder water en zijn meestal te vinden op dieptes tussen de 1 en 45 meter. Hier zwemmen ze de hele dag actief rond tussen het koraal en de stenen, op zoek naar algen om te grazen.

Gedrag

Zebrasoma-soorten zijn vissen met een grote persoonlijkheid. Het zijn zeer actieve zwemmers die vrijwel de hele dag in beweging zijn. Je zult ze zelden stil zien hangen op één plek; ze struinen continu het hele aquarium af.

Eetgedrag
Een groot deel van hun dagbesteding bestaat uit grazen. In de natuur zwemmen ze over het rif en plukken ze overal kleine beetjes algen weg. In het aquarium zie je dit gedrag terug: ze pikken voortdurend aan de levende stenen, de achterwand en soms zelfs het glas. Dit maakt ze nuttige hulpjes om het aquarium algvrij te houden.

Territorium en agressie
Hoewel ze er sierlijk uitzien, kunnen Zebrasoma-vissen behoorlijk territoriaal en agressief zijn. Dit richt zich vooral op:

1. Soortgenoten: Het is vaak lastig om twee vissen van dezelfde soort (bijvoorbeeld twee Gele doktersvissen) in één aquarium te houden, tenzij de bak erg groot is. Ze zullen vechten om voedsel en ruimte.
2. Voedselconcurrenten: Andere vissen die ook algen eten of dezelfde lichaamsbouw en kleur hebben, worden soms als concurrent gezien en weggejaagd.

Bij conflicten maken ze indruk door hun vinnen wijd uit te zetten (imponeren). Als dat niet werkt, gebruiken ze hun scalpel aan de staartwortel om flinke halen uit te delen naar de tegenstander. Het is daarom verstandig om deze vissen als laatste aan het aquarium toe te voegen, zodat andere, rustigere vissen al hun plekje hebben gevonden.

Soorten Zebrasoma

Hieronder vind je de soorten Zebrasoma die we hebben opgenomen in onze database: