Pomacentrus vaiuli – Prinses Juffer
Pomacentrus vaiuli werd voor het eerst wetenschappelijk beschreven in 1906 door de onderzoekers Jordan en Seale. In de Nederlandse aquariumhobby staat het dier bekend als de Prinses Juffer. De Prinses Juffer behoort tot de familie Pomacentridae, beter bekend als de Juffers of Rif Baarzen.
De naam van het geslacht, Pomacentrus, heeft een Griekse oorsprong. Het is samengesteld uit de woorden ‘poma’, wat deksel betekent, en ‘kentron’, dat voor stekel staat. Deze naam verwijst naar de kenmerkende stekels of de gekartelde rand op het kieuwdeksel van deze vissen. De soortaanduiding vaiuli is een verwijzing naar de oorspronkelijke vindplaats van de type-exemplaren, namelijk Vaiuli in Samoa.
Beschrijving
De Prinses Juffer is een kleurrijke en robuuste vis. Het lichaam heeft de typische ovaalronde vorm die je bij veel juffertjesvissen ziet en is zijdelings wat samengedrukt. Volwassen dieren bereiken doorgaans een lengte van ongeveer 10 centimeter.
De kleuren van deze soort kunnen variëren, maar meestal is de kop en de bovenkant van de rug gelig. Als ze jong zijn verloopt dit tot paarsblauw tot donkerblauw naar beneden toe. Naarmate ze ouder worden wordt het blauw minder duidelijk aanwezig. Vanaf de kop zijn vaak heldere, neonblauwe lijntjes zichtbaar die naar achteren toe veranderen in losse stippen. Een belangrijk kenmerk is de donkere vlek (oogvlek) achteraan op de rugvin, die vaak omrand is met een lichte kleur. Bij sommige volwassen dieren kan deze vlek vervagen. De rug- en anaalvin zijn afgezet met een donkere rand die overgaat in een iriserende blauwe buitenste rand.
Het verschil tussen mannetjes en vrouwtjes is met het blote oog nauwelijks te zien. Er zijn geen opvallende uiterlijke kenmerken waaraan je het geslacht kunt herkennen, behalve soms tijdens de paring wanneer het mannetje tijdelijk van kleur kan veranderen. Jonge vissen (juvenielen) lijken sterk op de volwassen dieren, maar hun kleuren zijn vaak iets intenser en de oogvlek op de rugvin is meestal duidelijker aanwezig.
Wat betreft het karakter staat de Prinses Juffer bekend als een vis met pit. Hoewel ze als jong dier vaak nog redelijk verdraagzaam zijn, worden ze naarmate ze ouder worden territorialer. Ze verdedigen hun stukje rif fel tegen indringers. In het aquarium zwemmen ze voornamelijk in de onderste en middelste waterlagen, altijd in de buurt van schuilplaatsen tussen de stenen of het koraal. Met een goede verzorging kunnen deze sterke vissen in het aquarium behoorlijk oud worden, vaak wel 5 tot 10 jaar of zelfs langer.
Biotoop
De Prinses Juffer komt van oorsprong voor in de Westelijke Stille Oceaan. Het verspreidingsgebied is enorm en strekt zich uit van Indonesië en de Molukken tot aan de eilanden van Samoa. In het noorden zijn ze te vinden tot in de wateren van Japan en in het zuiden reikt hun leefgebied tot aan het Australische Groot Barrièrerif.
Deze vissen leven uitsluitend in tropisch zout water. Je vindt ze voornamelijk op koraalriffen, zowel in de rustigere lagunes als op de steilere hellingen van buitenriffen die aan de open zee grenzen. Ze hebben een duidelijke voorkeur voor plekken waar levend koraal wordt afgewisseld met dood koraal, rotsen of koraalpuin. Deze structuurrijke bodem is essentieel voor ze omdat het talloze schuilplaatsen biedt.
In de natuur komen ze voor op dieptes variërend van 1 tot wel 45 meter, al worden ze het vaakst waargenomen tussen de 3 en 15 meter diepte. De stroming in deze gebieden is door de golfslag en getijden vaak matig tot krachtig. Omdat ze in de tropen leven, is de watertemperatuur het hele jaar door vrijwel constant en warm. In dit habitat moeten ze oppassen voor grotere roofvissen die op het rif jagen, zoals tandbaarzen en murenen.
Dieet
In de natuur is de Prinses Juffer een echte alleseter met een voorkeur voor zowel dierlijk als plantaardig voedsel. Ze scharrelen de hele dag rond op het rif, waar ze algen van de stenen grazen en jagen op klein zoöplankton en ongewervelde diertjes die in het water zweven of op de bodem leven.
In het aquarium zijn deze vissen over het algemeen geen moeilijke eters. Ze wennen snel aan droogvoer zoals vlokken en granulaat van goede kwaliteit. Om ze gezond te houden en hun kleuren mooi fel te laten blijven, is het belangrijk om dit af te wisselen met diepvriesvoer. Geschikte soorten diepvriesvoer zijn bijvoorbeeld artemia, mysis en krill. Omdat ze in de natuur ook algen eten, mag plantaardige voeding niet ontbreken op het menu. Voer ze daarom regelmatig bij met vlokken op basis van spirulina of gedroogde zeewiervellen (nori).
Een veelgemaakte fout is het eenzijdig voeren van de vissen. Zorg altijd voor variatie. Het is beter om ze twee tot drie keer per dag een kleine hoeveelheid te geven die ze binnen enkele minuten op hebben, dan één keer per dag een grote portie. Dit sluit beter aan bij hun natuurlijke graasgedrag en voorkomt dat overtollig voer het water vervuilt. Als de vissen goed eten en actief rondzwemmen, weet je dat het dieet in orde is.
Het Aquarium
Omdat de Prinses Juffer best actief is en een eigen territorium claimt, hebben ze voldoende ruimte nodig. Een aquarium met een minimale lengte van 80 cm is vereist voor een enkel exemplaar of een koppel, maar een lengte van 100 cm of meer is beter, zeker als er andere vissen bij zwemmen. De waterinhoud moet minimaal rond de 150 liter liggen.
De inrichting is erg belangrijk om agressie te beperken. Zorg voor veel levend steen of rifkeramiek waarmee je holen, grotten en spleten creëert. Deze vissen hebben een vaste schuilplek nodig waar ze zich veilig voelen en die ze als hun territorium kunnen bewaken. Omdat ze soms graven of grond verplaatsen, is een bodem van zand of fijn koraalgrind aan te raden. Ze zijn over het algemeen veilig voor koralen (“reef safe”) en zullen deze niet snel beschadigen, hoewel ze wel algen van de stenen tussen de koralen kunnen plukken.
De waterkwaliteit moet typisch zijn voor een tropisch zeeaquarium.
- Temperatuur: Tussen 24 en 26 graden Celsius.
- Zoutgehalte (Saliniteit): Een soortelijk gewicht tussen 1.023 en 1.025.
- pH-waarde: Tussen 8,1 en 8,4.
Bij het kiezen van medebewoners moet je rekening houden met hun temperament. De Prinses Juffer kan, zeker in een kleiner aquarium, agressief zijn tegen soortgenoten of vissen die op hen lijken. Houd ze daarom het beste als solitair dier of als een bewezen koppel. Goede medebewoners zijn andere robuuste vissen die van zich af kunnen bijten of groot genoeg zijn, zoals lipvissen, dwergkeizersvissen en doktersvissen. Vermijd hele schuwe, langzame vissen of dieren met lange vinnen, want die kunnen worden opgejaagd.
Kweekaquarium en Conditioneren
De kweek van de Prinses Juffer is in gevangenschap mogelijk, maar wordt zelden bewust gedaan door hobbyisten, mede omdat de larven erg klein zijn en specifieke zorg nodig hebben. In een gezelschapsaquarium is de kans dat jongen overleven nihil. Voor een serieuze kweekpoging is een apart kweekaquarium noodzakelijk.
Dit kweekaquarium hoeft niet heel groot te zijn; een bak van ongeveer 60 tot 80 liter is vaak voldoende voor een koppel. De inrichting moet minimaal zijn, maar wel functioneel. Zorg voor een kale bodem (dit is makkelijker schoon te houden) en plaats enkele bloempotten, PVC-buizen of platte stenen. Deze dienen als afzetsubstraat waarop de eieren gelegd kunnen worden. De waterwaarden moeten identiek zijn aan die van het hoofdaquarium, met een stabiele temperatuur rond de 26 graden.
Om de ouderdieren in de juiste conditie te krijgen (conditioneren), is goede voeding cruciaal. Voer het koppel in de weken voor de kweek meerdere keren per dag met hoogwaardig voer. Levend voer of diepvriesvoer zoals artemia, mysis en kuit is hiervoor uitstekend geschikt, omdat het rijk is aan eiwitten en vetten die nodig zijn voor de productie van eieren.
Zorg dat het water in topconditie blijft door regelmatige kleine verversingen. Wanneer het vrouwtje zichtbaar dikker wordt door de eitjes en het mannetje intensiever van kleur wordt en actiever begint te zwemmen rond de gekozen afzetplek, zijn de vissen klaar om af te zetten.
Het Afzetten
Wanneer het koppel klaar is om te paren, begint het mannetje met opvallend baltsgedrag. Hij zwemt druk heen en weer naar de gekozen afzetplek – vaak een glad oppervlak zoals de binnenkant van een bloempot, een steen of de wand van het aquarium. Tijdens dit proces maakt hij vaak tikkende of knorrende geluiden en kunnen zijn kleuren intenser of juist donkerder worden om indruk te maken op het vrouwtje.
Voordat de eitjes worden gelegd, maakt het mannetje de afzetplek grondig schoon met zijn bek. Hij verwijdert algen en vuil zodat de eitjes goed kunnen hechten. Als het vrouwtje zijn uitnodiging accepteert, zwemt ze met hem mee naar de schone plek.
Het afzetten gebeurt doorgaans in de ochtenduren. Het vrouwtje zet haar eitjes af in dichte rijen op het substraat, waarna het mannetje er direct overheen zwemt om ze te bevruchten. Dit proces herhaalt zich totdat het vrouwtje al haar eitjes kwijt is. Een legsel kan bestaan uit enkele honderden tot soms wel duizend kleine, ovale eitjes. De eitjes zitten stevig vastgeplakt aan de ondergrond.
Na het afzetten is de taak van het vrouwtje volbracht en wordt ze vaak door het mannetje weggejaagd. Het mannetje neemt de broedzorg volledig op zich. Hij bewaakt het nest fel tegen indringers en waaiert met zijn borstvinnen constant vers, zuurstofrijk water over de eieren. Ook verwijdert hij eventuele onbevruchte of beschimmelde eitjes om het nest gezond te houden.
Opgroeien van de Jonge Vissen
Afhankelijk van de watertemperatuur komen de eitjes na ongeveer 3 tot 5 dagen uit. Dit gebeurt meestal vlak na het doven van de lichten, wat de larven in de natuur bescherming biedt tegen roofdieren die op zicht jagen. De larven zijn bij het uitkomen extreem klein, amper zichtbaar met het blote oog, en hebben nog geen volledig ontwikkelde vinnen.
Zodra de larven uitkomen, drijven ze naar het wateroppervlak en worden ze fototactisch, wat betekent dat ze naar licht toe zwemmen. In een kweekopstelling kunnen de larven nu voorzichtig worden overgezet naar een speciale opkweekbak, of de ouderdieren moeten verwijderd worden als ze in de kweekbak zijn gebleven.
De eerste dagen zijn kritiek. De larven hebben een zeer kleine mond en kunnen nog geen gangbaar voer eten. Ze moeten gevoerd worden met levend plankton, specifiek raderdiertjes (rotifers) van het type Brachionus. Het is essentieel dat deze rotifers verrijkt zijn met hoogwaardige algen (fytoplankton) om voldoende voedingswaarde te bieden. Voeg ook fytoplankton toe aan het water van de larvenbak (“groen water” techniek) om de rotifers in leven te houden en de waterkwaliteit stabiel te houden.
Na ongeveer 10 tot 14 dagen, als de larven iets gegroeid zijn, kan er langzaam worden overgestapt op groter voer zoals pas uitgekomen artemia-naupliën. Regelmatige waterverversingen zijn cruciaal, maar moeten heel voorzichtig gebeuren om de tere larven niet te beschadigen of op te zuigen. Gebruik hiervoor fijn gaas of een luchtmiddelslangetje. De overlevingskans is in de eerste weken laag; alleen met zeer frequente voeding en perfecte waterkwaliteit zullen enkele jongen uitgroeien tot herkenbare juffertjes.
Bijzonderheden
Een interessant feit over de Prinses Juffer is dat hun kleuren onder verschillende lichtomstandigheden kunnen veranderen. In het felle licht van een ondiep rif of een sterk verlicht aquarium komen de paarse en blauwe tinten prachtig naar voren. In dieper water of bij gedimd licht kunnen ze er donkerder en minder opvallend uitzien, wat helpt bij camouflage.
Hoewel deze soort niet op de rode lijst van de IUCN (International Union for Conservation of Nature) staat en als ‘niet bedreigd’ wordt beschouwd, speelt hij een belangrijke rol in het ecosysteem van het rif. Als grazer helpt hij de algengroei op koraalriffen onder controle te houden, wat belangrijk is voor de gezondheid van koralen.
Wetenschappers hebben ontdekt dat sommige soorten binnen het geslacht Pomacentrus, waaronder waarschijnlijk ook P. vaiuli, in staat zijn om UV-patronen op hun lichaam te vertonen. Deze patronen zijn onzichtbaar voor mensen en veel roofvissen, maar kunnen wel door soortgenoten worden waargenomen. Dit fungeert als een ‘geheim communicatiekanaal’ voor soortherkenning en het vinden van een partner zonder onnodig de aandacht van vijanden te trekken.
In de aquariumhobby wordt de Prinses Juffer soms verward met de Pomacentrus auriventris of de Chrysiptera hemicyanea vanwege de vergelijkbare blauw-gele kleurverdeling. Echter, de specifieke oogvlek op de rugvin en de wat robuustere lichaamsbouw van P. vaiuli zijn goede onderscheidende kenmerken.
Conclusie
De Prinses Juffer is een prachtige en sterke vis die geschikt is voor zowel beginners als gevorderde liefhebbers. Met hun opvallende blauw-paarse en gele kleuren zijn ze een echte blikvanger in het aquarium. Ze zijn niet veeleisend qua voer en waterwaarden, wat de verzorging relatief makkelijk maakt. Wel is een ruim aquarium van minimaal 80 tot 100 centimeter vereist. Omdat ze territoriaal kunnen zijn, zeker naarmate ze ouder worden, zijn voldoende schuilplaatsen tussen de stenen en robuuste medebewoners noodzakelijk om agressie te voorkomen.
Hoewel de voortplanting in gevangenschap mogelijk is, blijft het grootbrengen van de minuscule larven een uitdaging die speciaal voer en een apart kweekaquarium vereist. In een standaard gezelschapsaquarium houd je ze het beste als solitair dier of als een bewezen koppel. Door hun actieve gedrag en het feit dat ze koralen over het algemeen met rust laten, zijn ze een uitstekende keuze voor rifaquaria. Met de juiste verzorging en omgeving heb je jarenlang plezier van deze levendige en kleurrijke vissen.
Video
Veel gestelde vragen – FAQ
Hoe groot moet het aquarium zijn voor Pomacentrus vaiuli – Prinses Juffer
Voor een enkel exemplaar of een koppel is een aquarium met een lengte van minimaal 80 cm nodig. Omdat ze actief zijn, is een lengte van 100 cm of meer echter beter. De waterinhoud moet minimaal rond de 150 liter liggen.
Zijn Pomacentrus vaiuli – Prinses Juffers agressief?
Ja, ze staan bekend als vissen met pit. Jonge dieren zijn nog redelijk verdraagzaam, maar oudere dieren worden territoriaal en verdedigen hun stukje rif fel. Ze kunnen agressief zijn tegen soortgenoten of vissen die op hen lijken.
Wat eet de Pomacentrus vaiuli?
Het zijn alleseters. Ze eten droogvoer (vlokken, granulaat), diepvriesvoer (artemia, mysis, krill) en plantaardig voer zoals spirulina of nori. In de natuur grazen ze ook algen van de stenen.
Is deze vis veilig voor koralen (Reef Safe)?
Ja, ze worden als veilig voor koralen beschouwd en zullen deze niet snel beschadigen. Wel kunnen ze algen plukken die tussen de koralen groeien.
Kan ik de Pomacentrus vaiuli – Prinses Juffer kweken in mijn aquarium?
Kweek is mogelijk, maar moeilijk. In een gezelschapsaquarium overleven de jongen niet. Je hebt een apart kweekaquarium nodig en de larven moeten gevoerd worden met speciaal levend plankton (rotifers), omdat ze bij het uitkomen extreem klein zijn.
Hoe oud kunnen Pomacentrus vaiuli – Prinses Juffers worden?
Met een goede verzorging zijn het sterke vissen die in het aquarium behoorlijk oud kunnen worden, vaak 5 tot 10 jaar of zelfs langer.
Hoe zie ik het verschil tussen een mannetje en een vrouwtje?
Geslachtsverschillen zijn met het blote oog nauwelijks te zien. Er zijn geen opvallende uiterlijke kenmerken, behalve dat het mannetje tijdens de balts tijdelijk van kleur kan veranderen of donkerder kan worden.
Auteur
Sinds ik op mijn twaalfde mijn eerste tweedehands aquarium kocht heb ik altijd wel een of meer aquariums gehad. Ik heb zelfs een garage ingericht als kweekruimte waarin ik in 50 aquariums zo’n 10.000 liter water in gebruik had. Op het moment heb ik nog twee aquariums. Een 1250 liter Tanganyika aquarium en een 250 liter gezelschapsaquarium met planten. De laatste 10 jaar heb ik aan deze website gewerkte als schrijver en fotograaf.
Copyright foto’s
