Nothobranchiidae

Nothobranchiidae

De Nothobranchiidae is een familie van vissen die onder aquariumliefhebbers beter bekendstaat als de Afrikaanse killivissen. Deze grote familie omvat diverse kleurrijke geslachten, waaronder de populaire Aphyosemion, Epiplatys en Nothobranchius. Ze komen oorspronkelijk uit Afrika, ten zuiden van de Sahara. Wat deze vissen zo bijzonder maakt, naast hun vaak oogverblindende kleurenpatronen, is hun enorme diversiteit in levensstijl. Sommige soorten leven in permanente beekjes, terwijl andere (de zogenaamde seizoensvissen of ‘annuals’) in tijdelijke poelen leven die jaarlijks opdrogen. Dit maakt de Nothobranchiidae een fascinerende groep voor zowel beginners als gevorderde aquarianen die geïnteresseerd zijn in speciaal gedrag en voortplanting.

Naam en betekenis

De familienaam Nothobranchiidae werd voor het eerst wetenschappelijk beschreven in 1895 door Garman. De naam van de familie is direct afgeleid van het typegeslacht Nothobranchius.

Om de betekenis te begrijpen, moeten we dus kijken naar de naam Nothobranchius. Dit geslacht werd al eerder, in 1868, beschreven door W.K.H. Peters. De naam komt uit het Grieks en is een samenstelling van twee woorden: nothos (wat ‘vals’ betekent) en branchia (wat ‘kieuw’ betekent). Letterlijk vertaald betekent het dus ‘valse kieuwen’, wat verwijst naar de specifieke kieuwstructuur van deze vissen.

Deze familie behoort tot de orde Cyprinodontiformes, ook wel de tandkarpers genoemd. In de Nederlandse hobby worden ze meestal aangeduid als Afrikaanse killivissen of simpelweg Killivissen.

Er zitten grote verschillen in het kweken van deze killivissen. De Aphyosemion soorten kunnen in een aquarium met veel beplanting gekweekt worden. Andere soorten, zoals de Nothobranchius, zetten hun eieren af in turf. Deze eieren moeten eerst ietwat vochtig bewaard worden, voordat ze uitkomen, de zogenaamde diapauze.

Kenmerken

Wat direct opvalt aan de vissen binnen de Nothobranchiidae, is dat het vaak ware juweeltjes zijn. Het zijn zonder twijfel enkele van de meest kleurrijke zoetwatervissen die je in een aquarium kunt houden. Toch zijn er binnen deze grote familie duidelijke verschillen in uiterlijk en levensduur.

Kleur en Geslachtsverschil
Er is bij deze vissen sprake van een heel duidelijk verschil tussen mannetjes en vrouwtjes (seksueel dimorfisme).

• Mannetjes: Zij zijn de reden dat deze vissen zo populair zijn. Ze hebben vaak felle kleuren zoals rood, blauw en geel, en bezitten soms sierlijke, langere vinnen.
• Vrouwtjes: Zij zijn doorgaans een stuk minder opvallend, vaak grijsbruin of zilverachtig van kleur en iets kleiner.

Grootte
De meeste soorten blijven vrij klein. Gemiddeld worden ze zo’n 5 tot 6 centimeter lang, wat ze geschikt maakt voor kleinere aquaria. Er zijn echter uitzonderingen; sommige soorten, zoals de Fundulopanchax sjostedti, kunnen wel 10 tot 12 centimeter groot worden.

Levensduur: Seizoensvissen of niet?
Een uniek kenmerk van deze familie is de verdeling in levensverwachting, afhankelijk van hun natuurlijke leefomgeving:

1. Annuele vissen (Seizoensvissen): Soorten zoals de Nothobranchius leven in de natuur in poelen die opdrogen. Ze leven kort (soms maar enkele maanden tot een jaar), groeien razendsnel en moeten zich voortplanten voordat hun poel droogvalt.
2. Niet-annuele vissen: Soorten zoals de Aphyosemion en Epiplatys leven in permanent water (beken en riviertjes). Zij leven langer, vergelijkbaar met andere aquariumvissen, en kunnen enkele jaren oud worden.

Herkomst

Alle vissen die tot de familie Nothobranchiidae behoren, komen oorspronkelijk uit Afrika. Het verspreidingsgebied ligt voornamelijk ten zuiden van de Sahara.

Omdat de familie zo groot is, verschilt de exacte leefomgeving per geslacht:

• De savannebewoners (Oost-Afrika): Geslachten zoals de Nothobranchius vind je veelal in het oosten van Afrika, in landen als Kenia, Tanzania, Zimbabwe, Somalië en Mozambique. Ze leven hier in tijdelijke poelen en moerassen op de savanne die in de droge tijd volledig kunnen opdrogen. Deze poelen zijn vaak dichtbegroeid met planten.
• Kustgebieden: Sommige populaties komen vrij dicht bij de kust voor. Hoewel je ze in het aquarium meestal op zoetwater houdt, kunnen deze specifieke soorten in de natuur prima overleven in water dat een beetje zout bevat (brak water).
• Bedreiging: Helaas staan sommige soorten in het wild onder druk. Omdat ze in zulke specifieke en kleine gebieden leven, zijn ze gevoelig voor veranderingen door landbouw en het gebruik van pesticiden.

Gedrag

Het gedrag van vissen binnen de familie Nothobranchiidae is levendig en interessant om naar te kijken, maar er zijn grote verschillen tussen de soorten.

Mannetjes onderling
De mannetjes staan erom bekend dat ze territoriaal kunnen zijn. Vooral bij soorten uit het geslacht Nothobranchius kunnen de mannen onderling behoorlijk agressief zijn. Ze pronken graag met hun prachtige vinnen en kleuren om indruk te maken of om hun plekje te verdedigen. Bij andere geslachten, zoals de Aphyosemion (bijvoorbeeld de Blauwe vaandrager), gaat het er vaak iets vreedzamer aan toe, al blijven de mannetjes haantjesgedrag vertonen.

Naar vrouwtjes toe
Mannetjes zijn vaak erg driftig als het op voortplanting aankomt. Ze kunnen de vrouwtjes continu opjagen om te paren. Als een vrouwtje niet wil paren, kan dit voor haar erg stressvol zijn. Daarom wordt vaak aangeraden om één mannetje met meerdere vrouwtjes (een harem) te houden, zodat de aandacht verdeeld wordt.

In het aquarium

• Vreedzame soorten: Soorten zoals de Aphyosemion en Epiplatys zwemmen vaak in de middelste en bovenste waterlagen en zijn over het algemeen vreedzaam tegenover andere vissoorten. Zij passen prima in een gezelschapsaquarium.
• Pittige soorten: De seizoensvissen (Nothobranchius) zijn soms wat agressiever, ook tegen andere soorten. Ze worden daarom vaak in een speciaalaquarium gehouden, zodat ze goed tot hun recht komen en geen andere vissen lastigvallen.

Geslachten Nothobranchidae

Hieronder vind je de geslachten die binnen de familie Nothobranchidae vallen: