Grammatidae

Grammatidae

De familie Grammatidae, in het Nederlands beter bekend als Feeënbaarzen, is een kleine groep zoutwatervissen die erg geliefd is in de aquariumhobby. Deze vissen vallen direct op door hun prachtige, felle kleuren en hun bescheiden formaat; de grootste soorten worden namelijk maar ongeveer 10 centimeter lang. Je vindt ze in het wild voornamelijk in de tropische wateren van de westelijke Atlantische Oceaan. Door hun formaat en gedrag zijn veel soorten uit deze familie, zoals de bekende Koningsgramma, zeer geschikt voor het zeeaquarium.

Naam en betekenis

De wetenschappelijke familienaam Grammatidae is afgeleid van het typegeslacht binnen deze groep: Gramma. Dit geslacht werd voor het eerst officieel beschreven in 1868 door de bekende Cubaanse natuuronderzoeker Felipe Poey.

De naam heeft een Griekse oorsprong. Het woord gramma betekent letterlijk ‘lijn’ of ‘letter’ (iets dat geschreven is). Deze naam is niet zomaar gekozen; hij verwijst naar een specifiek fysiek kenmerk: de zijlijn. De zijlijn is het orgaan waarmee vissen trillingen en stroming in het water waarnemen. Bij de Feeënbaarzen loopt deze lijn niet in één ononderbroken streep over het lichaam, zoals bij veel andere vissen, maar is hij onderbroken of in twee delen gesplitst.

Deze familie kent twee geslachten: Gramma en Lipogramma.

Kenmerken

Feeënbaarzen zijn direct te herkennen aan hun prachtige uiterlijk. Het zijn over het algemeen vrij kleine vissen; de meeste soorten worden in het aquarium niet groter dan 10 centimeter. Ze hebben een langgerekt lichaam dat vaak felgekleurd is. De kleurencombinaties zijn soms spectaculair: denk aan fel paars dat halverwege het lichaam abrupt overgaat in helder geel, zoals bij de populaire Gramma loreto.

Een heel specifiek kenmerk waaraan je deze familie biologisch kunt herkennen, is de zijlijn. Zoals bij de naamgeving al genoemd, loopt deze lijn niet in één stuk door. De zijlijn is in tweeën gedeeld of onderbroken. Het voorste deel loopt hoog over de rug en stopt halverwege, terwijl het achterste deel lager op de staartsteel begint.

Verder hebben deze vissen grote ogen, wat verraadt dat ze graag in iets donkerdere omgevingen (zoals grotten of dieper water) leven. Ze hebben één lange rugvin, waarvan het voorste deel bestaat uit harde stekels en het achterste deel uit zachte stralen.

Herkomst

De vissen uit de familie Grammatidae komen oorspronkelijk uit de tropische wateren van de westelijke Atlantische Oceaan. Het verspreidingsgebied is vrij specifiek: je vindt ze voornamelijk in de Caribische Zee, rondom de eilanden van Bermuda en zuidwaarts tot aan het Noord-Braziliaans Plat.

In de natuur zijn het echte rifbewoners. Ze leven bij voorkeur langs steile rifhellingen op dieptes variërend van 5 tot wel 75 meter. In deze omgeving zoeken ze voortdurend naar bescherming. Ze houden zich graag op in grotten, spleten en onder overhangende rotsen van het koraalrif. Omdat ze zich zo sterk aan hun omgeving binden, zul je ze zelden in open water zien zwemmen; ze blijven altijd dicht bij hun veilige schuilplaatsen in de rotsen.

Gedrag

Wat het gedrag van Feeënbaarzen zo leuk maakt om naar te kijken, is hun unieke manier van zwemmen. Deze vissen oriënteren zich namelijk niet altijd op het wateroppervlak, maar op het oppervlak van de rotsen waarlangs ze zwemmen. Dit betekent dat je ze regelmatig ondersteboven of verticaal langs een rotswand of onder het ‘plafond’ van een grot ziet zwemmen. Ze doen dit als ze zich volledig op hun gemak voelen.

In de natuur leven deze vissen vaak in grote groepen bij elkaar, maar dit zijn geen echte scholen zoals bij haringen. Er heerst een duidelijke hiërarchie (rangorde) die gebaseerd is op grootte en dominantie. Ze leven in harems, wat betekent dat één mannetje samenleeft met meerdere vrouwtjes.

In het aquarium zijn ze over het algemeen vreedzaam tegenover andere vissoorten, maar ze kunnen erg fel zijn tegen soortgenoten. Ze zijn territoriaal als het gaat om hun vaste schuilplaats. Als er te weinig schuilplekken zijn, zullen ze hun favoriete holletje fel verdedigen. Tegenover andere vissen zijn ze meestal wat verlegen en laten ze die met rust, zolang die niet in hun hol proberen te kruipen.

De Feeënbaarzen zijn overdag actief. Zodra het begint te schemeren, trekken ze zich terug in hun spleten en holen in het rif om te gaan slapen.