Astatotilapia

Astatotilapia

Astatotilapia is een boeiend en wijdverspreid geslacht van cichliden, afkomstig uit verschillende delen van Afrika en zelfs het Midden-Oosten. Deze vissen staan bekend om hun interessante gedrag en de vaak kleurrijke verschijning van de mannetjes. Ze behoren tot de grotere groep van de haplochromine cichliden en zijn muilbroeders, wat betekent dat de vrouwtjes de eitjes en jonge visjes in hun bek beschermen. Vanwege de grote diversiteit binnen het geslacht kunnen de grootte, het karakter en de verzorging per soort verschillen. Het is een uitdagend maar lonend geslacht voor de aquariumliefhebber die zich wil verdiepen in de wereld van Afrikaanse cichliden.

Naam en betekenis

Het geslacht Astatotilapia werd in 1904 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door de Franse zoöloog Jacques Pellegrin. Astatotilapia behoort tot de zeer grote en diverse familie van de cichliden (Cichlidae).

De naam is een samenvoeging van twee delen:

• Astatos: Dit is Grieks voor “onstabiel”. Dit verwijst waarschijnlijk naar de onduidelijkheid en de grote variatie binnen dit geslacht, wat het moeilijk maakte (en nog steeds maakt) om de vissen precies in te delen.
• Tilapia: Dit deel van de naam is een verwijzing naar een ander bekend geslacht van Afrikaanse cichliden. De naam Tilapia is afgeleid van het woord “thiape”, wat in de Tswanataal simpelweg “vis” betekent.

Samengevoegd betekent Astatotilapia dus zoiets als “de onstabiele vis”, een passende naam voor een geslacht dat biologen al lange tijd bezighoudt.

Kenmerken

Omdat Astatotilapia een “onstabiel” en divers geslacht is, kunnen de kenmerken per soort behoorlijk verschillen. Toch zijn er een aantal algemene trekjes die je vaak bij deze vissen terugziet.

• Grootte en Vorm: De meeste Astatotilapia-soorten worden zo’n 10 tot 15 centimeter lang. De mannetjes worden doorgaans iets groter dan de vrouwtjes. Ze hebben de robuuste, ietwat hoge lichaamsbouw die typisch is voor veel Afrikaanse cichliden.
• Kleurverschil: Het verschil tussen mannetjes en vrouwtjes is erg groot (dit noemen we seksuele dimorfie). De mannetjes zijn de kleurrijke blikvangers. Afhankelijk van de soort en hun stemming kunnen ze schitterende kleuren tonen, zoals blauw, groen, geel en rood, vaak met een donker “masker” over de kop. De vrouwtjes zijn daarentegen veel eenvoudiger gekleurd, meestal grijs- of bruinachtig. Dit is een vorm van camouflage die hen helpt om niet op te vallen wanneer ze voor de jongen zorgen.
• Eivlekken: Een typisch kenmerk voor de mannetjes zijn de “eivlekken” op hun anaalvin (de vin aan de onderkant, net voor de staart). Dit zijn ronde, felgekleurde vlekken die sprekend op viseitjes lijken. Meestal hebben ze er 3 tot 6 in een of twee rijen. Deze vlekken spelen een cruciale rol bij de bevruchting, waarover later meer.
• Tanden en dieet: Astatotilapia zijn alleseters (omnivoor), wat goed te zien is aan hun gebit. Ze hebben verschillende soorten tanden om zowel plantaardig als dierlijk materiaal te kunnen verwerken.

Hoewel deze kenmerken een goed algemeen beeld geven, is het belangrijk om te onthouden dat geen van deze eigenschappen uniek is voor alleen dit geslacht. Dat maakt het voor wetenschappers soms lastig om soorten definitief in te delen bij Astatotilapia.

Herkomst

De vissen uit het geslacht Astatotilapia hebben een uitzonderlijk groot verspreidingsgebied. Dit is een van de redenen waarom er zoveel variatie binnen de groep bestaat. Je vindt deze cichliden in een groot deel van Afrika en zelfs in het Midden-Oosten.

Hun leefgebied strekt zich uit van:

• Noord- en West-Afrika tot aan Syrië.
• Het volledige stroomgebied van de Nijl.
• Grote meren zoals het Victoriameer, Edwardmeer, Tanganyikameer en het Malawimeer.
• Diverse riviersystemen in Oost- en Zuidoost-Afrika, waaronder de Zambezi, Pungwe en Buzi.

Binnen deze gebieden geven ze de voorkeur aan specifieke plekken. Ze leven het liefst in ondiep water met een zanderige bodem waar veel waterplanten groeien. Je vindt ze dan ook vaak in de langzamer stromende, begroeide delen van rivieren en in overstromingspoelen die rijk zijn aan vegetatie.

Door dit enorme en gevarieerde leefgebied hebben verschillende populaties zich aangepast aan hun lokale omgeving, wat heeft geleid tot de grote diversiteit in kleur en gedrag die we vandaag de dag zien.

Gedrag

Vissen uit het geslacht Astatotilapia staan bekend om hun complexe en fascinerende sociale gedrag. Veel van wat we weten komt van de goed bestudeerde soort Astatotilapia burtoni, die vaak als modelorganisme in wetenschappelijk onderzoek wordt gebruikt. In een aquarium (en in de natuur) creëren ze een ingewikkelde sociale ladder.

Dominante en onderdanige mannetjes

Bij de mannetjes is er een duidelijke hiërarchie. Je hebt dominante, territoriale mannetjes en onderdanige, niet-territoriale mannetjes.

Dominante mannetjes zijn de echte blikvangers. Ze claimen een territorium, zoals een kuil die ze zelf graven, en verdedigen dit fel tegen andere mannetjes. Ze zijn prachtig en felgekleurd, gedragen zich agressief en zijn actief bezig met het verleiden van vrouwtjes.

Onderdanige mannetjes hebben een schutkleur die lijkt op die van de vrouwtjes (grijs/bruinachtig) en zijn niet agressief. Hun voortplantingssysteem wordt tijdelijk ‘uitgeschakeld’ om geen concurrentie te vormen voor de dominante man. Ze zwemmen vaak samen met de vrouwtjes in een schooltje.

Wisselende rollen

Het meest bijzondere is dat deze sociale rollen kunnen omkeren. Als een dominant mannetje wordt geconfronteerd met een grotere of sterkere concurrent, kan hij binnen de kortste keren zijn kleuren verliezen en onderdanig worden. Andersom kan een onderdanig mannetje dominant worden als de kans zich voordoet. Deze verandering is niet alleen uiterlijk; het hele lichaam, inclusief de hersenen en hormonen, past zich aan de nieuwe sociale status aan.

Baltsgedrag

Als een dominant mannetje een vrouwtje wil verleiden, zet hij zijn mooiste kleuren op. Hij zwemt naar haar toe, spreidt zijn vinnen en trilt met zijn lichaam om indruk te maken. Hij probeert haar zo naar zijn territorium te lokken om te paren. Naast dit visuele spektakel gebruiken mannetjes ook geluidssignalen om vrouwtjes te lokken, wat laat zien hoe complex hun communicatie is.

Voortplanting en broedzorg

Astatotilapia zijn maternale muilbroeders. Dit betekent dat het vrouwtje de volledige zorg voor de eitjes en jongen op zich neemt. Na de paring verzamelt het vrouwtje de bevruchte eitjes in haar bek. De mannetjes worden vaak omschreven als “‘deadbeat dads'” (slechte vaders), omdat hun taak er na de bevruchting op zit. Zij gaan door met het verdedigen van hun territorium en proberen met andere vrouwtjes te paren. Het vrouwtje houdt de eitjes en later de jonge visjes ongeveer twee weken in haar bek, waarin ze niet eet. Dit is een enorme opoffering en zorgt voor een hoge overlevingskans van de jongen.

Soorten Astatotilapia

Hieronder vind je een lijst met de soorten Astatotilapia die nog niet in de database zijn opgenomen. Daarna, met foto, de Astatotilapia soorten die al wel in onze database zijn toegevoegd:

• Astatotilapia bloyeti
• Astatotilapia desfontainii
• Astatotilapia flaviijosephi
• Astatotilapia stappersii
• Astatotilapia swynnertoni
• Astatotilapia tchadensis
• Astatotilapia tweddlei