Zaagbaarzen

Zaagbaarzen

De naam Zaagbaarzen is in het Nederlands een verzamelnaam die voor verwarring kan zorgen. In de wetenschap kan deze term namelijk verwijzen naar wel vijf verschillende families, waaronder de Aziatische zaagbaarzen (Lateolabracidae) en de Percichthyidae. In dit artikel richten we ons echter specifiek op de Serranidae (ook wel bekend als Zaag- of zeebaarzen), omdat dit veruit de bekendste en grootste groep is binnen de aquariumhobby en de duikwereld.

De familie Serranidae is enorm divers. Je vindt er kleurrijke, kleine visjes in die in grote zwermen boven het rif dansen (zoals de vlagbaarzen), maar ook indrukwekkende, zware rovers die op de bodem loeren (de tandbaarzen). Wat deze familie extra bijzonder maakt, is dat veel soorten van geslacht kunnen veranderen; ze beginnen vaak als vrouwtje en worden later een mannetje. Of je nu een groot speciaalaquarium hebt of geïnteresseerd bent in het leven op het koraalrif: bij de familie Serranidae kijk je je ogen uit.

Naam en betekenis

De wetenschappelijke naam van deze familie is Serranidae. Deze naam is afgeleid van het Latijnse woord ‘serra’, wat ‘zaag’ betekent. De Nederlandse naam zaagbaarzen is hier een directe vertaling van.

Deze naam is niet zomaar gekozen; hij verwijst naar een fysiek kenmerk van de vissen. Bijna alle soorten binnen deze familie hebben namelijk kleine kartels op de rand van hun kieuwdeksel, die eruitzien als de tanden van een zaag.

De familie behoort tot de orde van de Baarsachtigen (Perciformes). Het is een grote groep die weer is onderverdeeld in verschillende onderfamilies . De bekendste daarvan zijn de tandbaarzen, die je vaak in openbare aquaria ziet vanwege hun soms indrukwekkende formaat.

Kenmerken

De familie van de zaagbaarzen is ongelooflijk divers. Omdat de familie zo groot is, verschillen de leden onderling sterk in uiterlijk. Toch zijn er een paar typische eigenschappen waaraan je ze kunt herkennen.

De meeste zaagbaarzen hebben een robuust en krachtig lichaam. Ze hebben een opvallend grote bek die vaak ver kan worden opengesperd. De onderkaak steekt bij veel soorten iets verder naar voren dan de bovenkaak. In die bek zitten rijen met kleine, scherpe tanden, bedoeld om prooien goed vast te houden.

Andere opvallende kenmerken zijn:

• De rugvin: Deze bestaat bijna altijd uit één doorlopend geheel, maar is duidelijk verdeeld in twee stukken. Het voorste deel heeft harde, scherpe stekels, terwijl het achterste deel uit zachte vinstralen bestaat.
• Het kieuwdeksel: Zoals de naam al zegt, vind je hier de ‘zaag’. Het kieuwdeksel is voorzien van drie platte stekels, waarvan er vaak eentje goed zichtbaar is.
• Kleuren en patronen: De variatie is enorm. Sommige soorten, zoals de Panterbaars (Cromileptes altivelis), hebben een opvallend stippenpatroon voor camouflage. Anderen, zoals de zeepvissen (Grammistes), hebben felle strepen die waarschuwen voor hun giftige huidslijm.

De grootte varieert enorm: van kleine rifvissen van nog geen 10 centimeter tot giganten die groter zijn dan een mens. Binnen de aquariumhobby zien we echter vooral de soorten die klein tot middelgroot blijven, al worden sommige exemplaren (zoals de Panterbaars) alsnog te groot voor de meeste bakken.

Herkomst

Zaagbaarzen zijn echte wereldburgers. Je komt ze bijna overal tegen in tropische en subtropische zeeën en oceanen. Van de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee tot aan de warme wateren van de Indische en Grote Oceaan: deze familie is overal goed vertegenwoordigd.

Hun favoriete leefgebied bevindt zich meestal dicht bij de kust. Ze houden zich graag op rondom koraalriffen, rotsformaties en scheepswrakken. Deze plekken zijn ideaal voor ze, omdat de vele grotten en spleten perfecte schuilplaatsen bieden. Hier kunnen ze zich veilig terugtrekken of juist stilletjes wachten in een hinderlaag tot er een prooi voorbij zwemt.

Hoewel het overgrote deel uitsluitend in zout water leeft, zijn er enkele soorten die ook in brak water kunnen overleven, bijvoorbeeld in riviermondingen waar zoet en zout water samenkomen. Qua diepte is er veel variatie: sommige soorten zwemmen in ondiep water waar je kunt snorkelen, terwijl andere zich thuis voelen op dieptes van wel honderden meters.

Gedrag

Het gedrag van zaagbaarzen is minstens zo boeiend als hun uiterlijk. De meeste soorten staan bekend als nieuwsgierig en intelligent. In een aquarium leren ze hun verzorger vaak snel herkennen en kunnen ze zelfs bedelen om voer zodra je in de buurt komt.

Toch zijn het in de basis echte roofvissen. Veel zaagbaarzen zijn zogenaamde ‘lauerende jagers’. Dit betekent dat ze niet de hele dag rondzwemmen, maar stilhangen boven een steen of zich verschuilen in een grot. Zodra er een prooi voorbij zwemt, schieten ze bliksemsnel naar voren om deze met hun grote bek naar binnen te zuigen.

Wat betreft sociaal gedrag zijn er twee groepen te onderscheiden:

1. De solisten: De meeste grotere zaagbaarzen (zoals de tandbaarzen) leven alleen. Ze zijn erg territoriaal en verdedigen hun favoriete schuilplek fel tegen soortgenoten. In het aquarium kun je daarom meestal maar één exemplaar per bak houden, tenzij de bak enorm groot is.
2. De scholenvissen: Een uitzondering binnen de familie zijn de vlagbaarzen (onderfamilie Anthiinae). Deze kleurrijke vissen zwemmen in de natuur juist in grote zwermen boven het rif. In het aquarium voelen zij zich ook alleen prettig als ze met meerdere soortgenoten zijn.

Een heel bijzonder trekje van deze familie is hun voortplantingsstrategie. Veel zaagbaarzen zijn hermafrodiet. Ze worden vaak geboren als vrouwtje en kunnen later, als de situatie daar om vraagt (bijvoorbeeld als het dominante mannetje verdwijnt), veranderen in een mannetje.